HOE OUD IS ODOORN EIGENLIJK?

Op een gezellige avond vertelden de Odoorner mede dorpsgenoten aan mijn nicht
Trijn Verkaik dat volgend jaar het 700 jarig bestaan van het dorp Odoorn gevierd
zou worden, exact op 2 juli 2027. Direct nam ze contact op met mij en vroeg:
is het waar? Wanneer is de datum van het ontstaan over Odoorn vastgelegd?
Moeilijke vraag. Ook voor een deskundige voor de geschiedenis van Drenthe en
speciaal Odoorn, in het bijzonder de oude gemeente Odoorn, zoals ik.
Gelukkig heb ik in het verleden het boek Rond Hunze en Hondsrug. Geschiedenis van Odoorn (1997) samen mogen stellen en ook aangezocht als auteur van de deskundigen in de verschillende tijdperken. Daarin wordt het antwoord al gegeven.

De oude gemeente Odoorn bestond uit de dorpen Valthe, Odoorn en Exloo. De eerste keer in de schriftelijke bronnen van de oude archieven is Valthe genoemd in 1217, Odoorn in 1327 en Exloo in 1376. Dus het vieren van het 700 jarig bestaan in Valthe is helaas te laat. Dat had moeten gebeuren in 1917. Voor Exloo is het
maar even wachten, nog zo’n vijftig jaren. Maar het dorp Odoorn – niet de oude gemeente! - viert inderdaad volgende jaar het 700 jaar bestaan. En wel op exact 2 juli.

Hoewel, deze datum twijfelachtig is. In mijn boek schrijft Egbert van der Werff, kenner van de Middeleeuwen: ‘’Het zijn maar incidentele vermeldingen en dat
zou tijdens de volgende eeuwen eigenlijk ook zo blijven. De bronnen voor de Middeleeuwen zijn nu eenmaal schaars en het kerspel (de voorloper van de gemeente, HG) Odoorn vervulde in die periode geen belangrijke rol in de kerkelijke en bestuurlijke organisatie van Drenthe.

’’ Inderdaad, het oudste document waarin de naam Odoorn verschijnt, is een bezegelde brief van 2 juli 1327 van het Kartuizerklooster Ten Nije Lichte in Utrecht. Maar dat is niet het ontstaan van Odoorn; het dorp was er toen al. Je gaat niet een brief geven aan iemand in een niet-bestaand dorp. Er heeft iemand gewoond in een huis, dan wel boerderij, bij het dorp Odoorn, later meerdere mensen. En natuurlijk ook meerdere huizen. Later heeft men ook een kerk gebouwd. Als je even rond kijkt, dan zie je de oude kerk van Odoorn, de Margarethakerk. Dat wil zeggen, een deel, het koor, herkenbaar aan de oude, grote kloostermoppen, die in de Middeleeuwen zijn gebruikt. Die oude kerk is afgebroken in 1856 en is de nieuwe gebouwd, maar alleen bewaard is het vierkante koor. Inwendig heeft het een romano-gotisch gewelf, dat dateert van omstreeks 1200.

Dus, de kerk is gebouwd rond 1200. En ook vóór de tijd was het dorp Odoorn bewoond; waarom zou je een kerk bouwen zonder mensen? Nee, eerst bouw je boerderijen, dan bouw je een kerk. Dus, toentertijd, rond de elfde eeuw, woonden er mensen in het dorp Odoorn. Eigenlijk kun je zeggen dat Odoorn rond duizend jaar
bestaat, niet 700 jaar. Maar voor het ontstaan moeten we nog verder zoeken in het verleden, met opgravingen. De archeologe Carolien Tulp schrijft in mijn boek: ‘’De directe voorloper van het huidige Odoorn ontstond in de vroege Middeleeuwen ten zuiden van het tegenwoordige sportveldencomplex. Hier zijn grondsporen gevonden van een nederzetting uit de zesde tot en met de achtste eeuw. Er waren houten boerderijen, kleinere gebouwen, hutkommen en ovenkuilen.

” Tot die tijd ‘liepen’ de dorpen over de grond. Als de akkers uitgeput waren, vonden de boeren het vruchtbare land, iets verderop dan de originele boerderij. Maar het land en de boerderij stonden te ver; de boeren konden niet zo ver lopen, elke dag weer. Geen nood: dan moesten de boerderijen verplaatsen worden, ook het hele dorp. Pas in de negende eeuw kwam een einde aan het gebruik, met het ontdekken van de vruchtbare mest. Toen gingen de boeren over op het systematisch bemesten van hun akkers. Er kwam een einde aan het ‘lopen’ van de dorpen. Daarom heeft men de oude stenen kerken laten bouwen in de tiende á twaalfde eeuw. Zo ook in Odoorn; zoals gezegd, de oude kerk van Odoorn, de Margarethakerk, die dateert van omstreeks 1200. Toch is de datum van 1200 is niet juist. Er waren nog sporen in Odoorn uit een vroegere tijd. Met name voor de overblijfselen van de Trechterbekercultuur (vanaf 2800 tot 2200 v.Chr.). Dit zijn de hunebedden. In de oude gemeente Odoorn hebben ooit waarschijnlijk veertien hunebedden gelegen. Daar zijn nu nog maar zeven van over, waaronder het dubbele hunebed bij Valthe en het hunebed ten zuiden van de weg van Odoorn naar Valthe. De grafheuvel Eppiesbergje, tussen Valthe en Odoorn, opgeworpen in de tijd van de enkelgrafcultuur rond 2850 tot 2450 v.Chr. Eigenlijk hebben de toenmalige bewoners niet alleen hunebedden gebouwd, maar ook grafheuvels opgeworpen met plaggen. Het graf is weer gebruikt rond ca. 1800 en 1100 v.Chr. (Foto door Gouwenaar, Wikimedia Commons)

Dus, conclusie, nee, het dorp Odoorn is niet ontstaan in 1327, maar al eerder. Rond de elfde eeuw woonden er al mensen in de omgeving van het dorp Odoorn. De directe voorloper van het huidige dorp Odoorn ontstond in de vroege Middeleeuwen ten zuiden van het tegenwoordige spotveldencomplex, rond de
zesde tot en met de achtste eeuw. Maar ook hebben er mensen gewoond rond Odoorn vanaf rond 2800 voor Christus. Het eerste ‘bewijs’ van de naam Odoorn is de brief van 1327; niet het ontstaan van het dorp. Maar ja, algemeen heeft men dit erkend met het bewijs van de eerste brief of de eerste oorkonde. Als je de echte datum wilt prikken, dan moet je eigenlijk losjes zeggen: ‘’Ons dorp bestaat drieduizend jaar oud.’’ Dat maakt indruk…

Harry Gras
 

geplaatst op: 01/10/2026

Terug naar het nieuwsoverzicht